Vorige
overprikkeling neurodivergentie introvert hsp ADHD autisme hoogbegaafdheid
Niet moe, maar overprikkeld: dit zijn de signalen
Karolien Koolhof •
Je hebt de hele dag mensen gesproken, geluiden gehoord die niemand anders leken op te vallen en tegen de avond voel je je alsof je hersenen vol zitten. Herkenbaar? Dan ben je waarschijnlijk niet "moe", maar overprikkeld. Hoe werkt dat eigenlijk? En hoe ga je ermee om?
Overprikkeling ontstaat wanneer je zenuwstelsel meer input krijgt (zintuiglijk, sociaal of emotioneel) dan het in één keer kan verwerken. Voor de meeste mensen is er een drempel waarboven dit gebeurt, bijvoorbeeld in een drukke trein of na een dag vol vergaderingen. Bij prikkelgevoelige mensen ligt die drempel simpelweg lager en wordt de prikkel ook dieper verwerkt.
Overprikkeling raakt iedereen die prikkels dieper verwerkt dan gemiddeld. Introversie en hoogsensitiviteit zijn de twee bekendste vormen daarvan en de overlap tussen beide is groot genoeg dat ze vaak door elkaar worden gehaald. Beide groepen verwerken prikkels dieper en trekken zich terug om te herstellen. Het verschil zit 'm vooral in de bron: introversie gaat over hoe je energie op- en aanraakt (binnenwereld versus buitenwereld), hoogsensitiviteit over hoe intens je zintuiglijke en emotionele prikkels binnenkomt. Ben je beide, dan is je "prikkelbudget" van twee kanten tegelijk onder druk, wat overprikkeling sneller en heftiger maakt.
Maar ook mensen met ADHD, autisme, hoogbegaafdheid, hooggevoeligheid voor geluid of licht, of simpelweg een gevoelig zenuwstelsel herkennen zich vaak net zo goed in de signalen hieronder. Sterker nog, bij hoogbegaafdheid en ADHD speelt vaak een extra laag mee: het brein verwerkt niet alleen prikkels dieper, maar ook sneller en op meer sporen tegelijk, waardoor de drempel voor overprikkeling nóg lager kan liggen. Het label is minder belangrijk dan het patroon zelf.
Signalen
Het begint vaak met prikkelbaarheid om kleine dingen: een tikkende klok, een collega die te hard typt, een simpele vraag die ineens als te veel voelt. Al snel daarna merk je dat je moeite hebt om zinnen af te maken. Je brein "haakt", alsof er geen bandbreedte meer over is. Fel licht of harde geluiden gaan dan niet alleen vervelend aanvoelen, maar fysiek onaangenaam. Op zulke momenten wil je soms plotseling weg, zonder duidelijke aanleiding: een vergaderingof drukke winkel voelt ineens onhoudbaar.
Ook na een sociale dag die je eigenlijk leuk vond, kun je volledig leeg zijn. Het contact zelf kostte energie, los van of het gezellig was. Overprikkeling maakt bovendien dat je besluiten gaat vermijden: zelfs kleine keuzes, zoals wat je gaat eten, voelen ineens te zwaar. En tot slot slaap je vaak slechter na een volle dag, doordat je systeem nog aan het "naverwerken" is.
Eén of twee van deze signalen af en toe is normaal. Herken je er structureel meerdere, dan is het tijd om je dagen anders in te richten.
Wat je eraan kunt doen
Wat kun je hier nu concreet aan doen? Plan om te beginnen bewust herstelmomenten in, niet alleen taken. Zet net zo bewust 15-20 minuten prikkelarme tijd in je agenda als een vergadering. Wachten tot je "het nodig hebt" werkt niet, want dan ben je vaak al overprikkeld. Het helpt ook om je eigen prikkelbudget te leren kennen: niet elke dag heeft evenveel ruimte, en een dag met zowel een sociale afspraak als een deadline vraagt om bewust minder andere input, zoals geen extra boodschappen of een drukke lunch.
Daarnaast maakt het opbouwen van buffers tussen activiteiten meer verschil dan je zou denken. De overgang tussen een vergadering en de volgende afspraak is vaak precies waar overprikkeling zich opstapelt en tien minuten stilte ertussen kan dat voorkomen. Spreek je grenzen ook liever vroeg uit dan pas als het al te laat is. "Ik moet er om 17:00 uit" klinkt beter vóór het feestje dan als excuus middenin. Tot slot loont het om te zoeken naar patronen in plaats van naar incidenten: houd een week bij wanneer je overprikkeld raakt, want vaak zit het patroon in specifieke combinaties, zoals drukte gecombineerd met felle verlichting en tijdsdruk en niet in willekeurige dagen.
Wanneer je hulp kunt overwegen
Als overprikkeling je werk, relaties of dagelijks functioneren structureel in de weg zit, kan coaching helpen om je eigen patroon in kaart te brengen en een aanpak te vinden die bij jou past. Dat werkt vaak beter dan alle algemene tips die voor "gemiddelde" mensen zijn geschreven.
Over de auteur
- Karolien Koolhof is coach voor introverten en hoogbegaafden
- Auteur van het boek Introvert Leiderschap
- Contact