Als goed nooit goed genoeg is
Perfectionisme heeft een opvallend goede naam. In sollicitatiegesprekken noemen we het met een knipoog onze grootste zwakte, terwijl we eigenlijk bedoelen dat we heel hard werken. Maar wie er echt last van heeft, weet dat het meer is dan dat. Waar komt het vandaan? En hoe kun je er het beste mee omgaan?
Laten we beginnen met het feit dat perfectionisme iets anders is dan gezonde ambitie. Dat verschil zit hem met name in hoe het voelt. Ambitie geeft energie: je wilt iets bereiken en als het lukt, ben je trots. Bij perfectionisme draait het niet om winnen, maar om niet tekortschieten. Je werkt hard omdat het anders niet goed genoeg is en diep vanbinnen omdat jij anders niet goed genoeg bent. Rust voelt dan als iets wat je pas mag nemen als alles af is. En alles is eigenlijk nooit af, dus die rust komt nooit.
Het lastige is dat de buitenwereld je er vaak voor beloont. Je bent de collega op wie iedereen kan rekenen of de vriendin die nooit iets vergeet. Van buiten ziet het er prima uit, maar van binnen klinkt ondertussen een stem die zelden tevreden is. Na een geslaagde dag zoek je naar wat er beter had gekund. Je hoofd zit vol 'moetjes': nog sporten, nog even opruimen. Een avond niets doen voelt als verspilde tijd. Fouten, van jezelf en soms ook van anderen, zitten je meer dwars dan je zou willen. En soms leidt het juist tot uitstellen, want als het niet perfect kan, begin je er liever niet aan.
Waardering
Die strenge stem komt niet uit het niets. Vaak liggen de wortels in je jeugd. Misschien voelde waardering vooral als iets wat je moest verdienen, met goede cijfers of een opgeruimde kamer. Misschien was er thuis iemand die hoge eisen stelde, aan zichzelf en aan jou, en werd een acht beantwoord met de vraag waarom het geen negen was. Of misschien moest je al jong sterk en verantwoordelijk zijn en was er weinig ruimte om gewoon kind te zijn en fouten te maken. Toen was het heel begrijpelijk dat je je zo aanpaste. Het leverde je waardering op, of hielp je kritiek te ontlopen. Alleen blijft die strategie vaak doordraaien, ook nu je volwassen bent en de omstandigheden allang anders zijn.
Op korte termijn lijkt het je te helpen, want je levert goed werk en krijgt er waardering voor. Op de lange termijn betaal je echter een hoge prijs. Je raakt uitgeput, omdat je nooit echt oplaadt. Je lichaam laat het merken, met spanning of het gevoel dat je op bent. Relaties kunnen eronder lijden, omdat er weinig ruimte is om gewoon samen te zijn, of omdat anderen zich langs jouw lat gemeten voelen. En het maakt het ook lastig om te genieten van wat je bereikt, omdat elke prestatie alleen een opstapje is naar de volgende. Onder al dat harde werken zit vaak een kwetsbare angst, namelijk dat je zonder je prestaties niet de moeite waard bent.
Opmerken
Perfectionisme is dus hardnekkig, maar gelukkig niet onveranderlijk. Wat kun je er nu tegen doen? Het begint allemaal met opmerken. Wanneer je die strenge stem hoort, kun je even stilstaan en denken: daar is hij weer. Alleen al dat herkennen schept wat afstand. Daarna kun je jezelf afvragen van wie die regel eigenlijk is. Is dit echt wat jij belangrijk vindt, of iets wat je ooit hebt meegekregen?
Vervolgens helpt het om te oefenen met 'goed genoeg'. Stuur eens een mail zonder hem drie keer te herlezen, of lever iets in dat voor jouw gevoel nog niet helemaal af is. Kijk wat er gebeurt, meestal is dat veel minder dan je vreest. Plan ook rust zonder voorwaarden, niet pas als alles klaar is, maar gewoon omdat je een mens bent die rust nodig heeft. Probeer tegen jezelf te praten zoals je tegen een goede vriend zou doen. Wat zou je zeggen tegen iemand van wie je houdt en die zichzelf zo hard aanpakt? En sta stil bij wat je wél hebt gedaan, voordat je doorgaat naar wat er nog moet.
De lat lijkt veiligheid te geven: als je maar hard genoeg je best doet, kan niemand je afwijzen. Maar die belofte wordt nooit ingelost, want hij gaat steeds hoger. Het is dus belangrijk om te leren dat je waarde niet afhangt van wat je presteert en dat je ook goed genoeg bent op een dag dat je niets afvinkt. Begin bijvoorbeeld eens met één mail die niet perfect is of één compliment dat je gewoon laat binnenkomen. Goed is namelijk bijna altijd gewoon goed genoeg.
Over de auteur
- Karolien Koolhof is coach voor introverten en hoogbegaafden
- Auteur van het boek Introvert Leiderschap
- Contact