Waarom praten niet altijd voldoende is voor hoogbegaafden

Als coach werk ik dagelijks met mensen die beschikken over een razendsnelle ‘bovenkamer’. Mijn cliënten houden van analyseren en observeren en zijn verbaal vaak zeer sterk. Toch merkte ik een paar jaar geleden in mijn praktijk een fenomeen dat me aan het denken zette. Ik zag cliënten die cognitief perfect begrepen dat ze ‘goed genoeg’ waren, of dat ze ‘nee mochten zeggen’ zonder schuldgevoel. Maar hun lijf vertelde een ander verhaal. Ze liepen vast in wat ik de ‘valkuil van het slimme brein’ ben gaan noemen: alles snappen, maar niets voelen verschuiven.

Dat was voor mij het moment om verder te kijken dan het gesprek alleen. In 2023 besloot ik de opleiding Pesso-therapie (PBSP) te gaan doen en rondde ik Module 1 af. Vorige week ben ik gestart met Module 2. Waarom? Omdat ik geloof en inmiddels wéét dat we het lichaam nodig hebben om het hoofd écht rust te geven. Eigenlijk is het pure biologie.

Ons brein

Om te begrijpen waarom praten soms niet werkt, moeten we kijken naar hoe ons brein is opgebouwd en hoe het reageert op stress en onveiligheid. Heel simplistisch gezegd kunnen we ons brein indelen in drie lagen die in de evolutie na elkaar zijn ontstaan.

Bovenop ligt de neocortex. Dit is ons ‘menselijke’ brein. Hier zit onze ratio, taal, logica, tijdsbesef en analyse. Dit is waar we praten, waar we plannen maken en waar we inzichten opdoen. Hoogbegaafden hebben vaak een zeer dominante neocortex, het is hun veilige haven.

Daaronder liggen echter de oudere hersendelen: het limbisch systeem (het emotionele brein) en de hersenstam (het reptielenbrein). Hier worden onze basisbehoeften, onze diepe emoties en onze vecht-, vlucht- en bevriesreacties geregeld. Dit deel van het brein kent geen taal en geen logica. Het kent alleen veiligheid of onveiligheid.

Top-Down illusie

Het probleem waar veel hoogbegaafden tegenaan lopen, is dat ze proberen hun problemen ‘top-down’ op te lossen. We proberen met onze neocortex (ratio) de diepere lagen (gevoel en zenuwstelsel) te controleren. We beredeneren onze angsten weg.

Dit noemen we in de psychologie ook wel intellectualiseren. Het is een uiterst geraffineerd verdedigingsmechanisme waarbij je over gevoelens praat en denkt, om ze maar niet daadwerkelijk te hoeven voelen. We bouwen een prachtig theoretisch kasteel om onze pijn heen en noemen dat ‘verwerking’.

Maar trauma’s, diepe overtuigingen en hechtingspatronen liggen niet opgeslagen in de taalcentra van je brein. Ze liggen opgeslagen in dat oudere, non-verbale deel van het brein en in het zenuwstelsel. Je kunt tegen je amygdala (je interne alarmcentrale) niet zeggen: “Doe eens rustig, want statistisch gezien is er geen gevaar en in 1995 is dat weliswaar gebeurd, maar nu ben ik volwassen.”

Je neocortex snapt dat. Je lijf niet. Zolang je lichaam het signaal 'onveilig' blijft afgeven, zal je ratio die strijd verliezen. Praten over onveiligheid maakt je niet veilig. Ervaren van veiligheid maakt je veilig.

Oude patronen

Omdat ik merkte dat we met praten soms tegen een glazen plafond stootten, zocht ik naar een methodiek die deze diepere laag kon bereiken, zonder de rationaliteit te verliezen. Ik hou namelijk niet van vaagheid. Zo kwam ik uit bij Pesso Boyden System Psychomotor (PBSP), kortweg Pesso.

Pesso is een lichaamsgerichte methode die in de jaren '60 is ontwikkeld door de dansers Al en Diane Pesso. Zij ontdekten dat woorden vaak tekortschieten om emotionele lading kwijt te raken. Het is een manier van werken waarbij je op zoek gaat naar wat we de ‘missing experience’ noemen.

Neurowetenschappelijk gezien zijn we op zoek naar neuroplasticiteit. Oude patronen zijn als diep uitgesleten snelwegen in je brein. Door erover te praten, analyseer je de snelweg. Je weet hoe lang hij is, waar het asfalt kapot is en waar de afslagen zijn. Maar je rijdt er nog steeds op. Door lichaamsgericht te werken, leggen we een nieuwe, alternatieve weg aan.

Nieuwe herinnering

Stel je voor dat je als kind nooit echt gesteund bent. Je hebt geleerd: ‘Ik moet het alleen doen’. Dat is geen gedachte, dat is een fysieke staat van paraatheid in je lijf. Door terug te gaan naar dat moment en alsnog symbolisch te ervaren hoe het zou zijn geweest als die steun er wél was, kun je je wezenlijk anders gaan voelen.

Ons brein maakt op emotioneel niveau nauwelijks onderscheid tussen wat er echt gebeurt en wat we ons levendig en fysiek voorstellen of ervaren in een veilige setting. Door die ervaring in het hier en nu fysiek te voelen krijgt je zenuwstelsel een nieuw signaal: "Het is veilig. Ik sta er niet alleen voor." Dit werkt 'bottom-up'. Vanuit het lichaam, naar het brein. De rust die dat geeft, is met geen duizend woorden te bereiken.

Weerstand

Voor hoogbegaafden is dit werk in het begin vaak verschrikkelijk onwennig. En dat was het voor mij ook. Wij vinden ons hoofd een veel prettigere plek dan ons lijf. In ons hoofd hebben we controle, overzicht en snelle oplossingen. Het lichaam is traag, kwetsbaar en onvoorspelbaar.

Tijdens mijn opleidingsdagen merk ik hoe groot de verleiding is om te 'ontsnappen naar het hoofd'. Zodra er een emotie komt, wil ik het gaan verklaren. Maar Pesso leert me om te vertragen. Om bij de fysieke sensatie te blijven.

Juist voor hoogbegaafden is dit essentieel. Omdat we zo goed kunnen denken, overschreeuwen we de signalen van ons lichaam vaak jarenlang. Totdat het lichaam aan de noodrem trekt (burn-out, chronische pijn, extreme vermoeidheid). Leren luisteren naar de taal van het lichaam is voor ons geen luxe, maar noodzaak om duurzaam te kunnen functioneren.

Bondgenoten

Heb ik het hele cognitieve stuk nu overboord gegooid? Verre van dat. Ik houd juist het meeste van de combinatie van de twee. Door mijn kennis van Pesso en lichaamsgericht werken te integreren met andere meer cognitieve vormen, help ik mijn cliënten om hun hoofd en hun lijf weer met elkaar te verbinden. We gebruiken het hoofd om te begrijpen wat er gebeurt, en het lichaam om de verandering te integreren.

Ik zie het als het upgraden van je besturingssysteem. Je hardware (je hersenen) is fantastisch, maar als er ergens op de achtergrond een oud programmaatje uit je kindertijd blijft draaien dat zegt "het is niet veilig", dan blijft het systeem vastlopen. Met praten herschrijven we de handleiding, met lichaamsgericht werk herschrijven we de code. Zodat je niet alleen weet wie je bent, maar het ook kunt voelen.