Waarom een ander brein geen kapot brein is

Stel, je hebt ADHD. Vroeger werd dat al snel gezien als iets dat "mis" is met je brein. Maar steeds meer mensen kijken daar anders naar. Zij zeggen: mijn brein is niet kapot, het werkt gewoon anders. En dat sluit eigenlijk heel mooi aan bij wat er de laatste jaren ook binnen de psychiatrie en psychologie zelf verandert. Ook daar wordt steeds vaker gezegd: misschien moeten we anders naar "afwijkend" gedrag kijken dan we altijd deden.

Er zijn een aantal manieren waarop wetenschappers dat doen. Ik loop ze langs en laat steeds zien wat ze te maken hebben met neurodiversiteit.

Niet "ziek of gezond", maar een schuifje

Vroeger dacht men vaak in hokjes: je hebt ADHD, of je hebt het niet. Maar steeds meer onderzoekers zeggen: het is geen hokje, het is een schuifje. Iedereen heeft wel wat last van bijvoorbeeld snel afgeleid zijn of moeite met stilzitten. De een gewoon wat meer dan de ander.

Dat is precies hoe mensen met ADHD of autisme er vaak zelf ook naar kijken: niet als "ik heb het wel of niet", maar als een spectrum waar iedereen ergens op staat. Een diagnose is dan geen ontdekking van een geheime ziekte, maar meer een manier om te zeggen: "Hier, bij dit puntje op de lijn, heb je recht op hulp of aanpassingen."

Niet één oorzaak

In het oude ziektemodel zoek je naar dé oorzaak: dé stoornis die alle problemen veroorzaakt. Maar wat als er helemaal geen aparte, verborgen oorzaak is en de klachten elkaar gewoon onderling beïnvloeden?

Denk aan iemand met ADHD: slecht slapen zorgt voor minder concentratie, minder concentratie zorgt voor stress, stress zorgt weer voor slechter slapen. Dat is een kringetje van dingen die elkaar in stand houden. Je hoeft niet te geloven in één geheime "ADHD-schakelaar" in het brein om te snappen waarom die klachten samen voorkomen en blijven bestaan. Dat verandert ook hoe je ernaar kijkt: niet "haal de ziekte weg", maar "kijk waar je het kringetje kan doorbreken".

Iedereen is anders "anders"

Een bekende uitspraak in de neurodiversiteitswereld is: "Als je één autistisch persoon kent, ken je... één autistisch persoon." Want twee mensen met dezelfde diagnose kunnen enorm van elkaar verschillen.

Ook binnen de wetenschap wordt steeds meer erkend dat je door te veel in groepsgemiddelden te denken, de verschillen tússen mensen met dezelfde diagnose makkelijk over het hoofd ziet. In plaats van te vragen "Past deze persoon in het hokje autisme?", is de vraag dan eerder: "Wat is het verhaal van déze specifieke persoon, met zijn eigen leven en omgeving?"

Niet alleen verklaren, maar vooral ook begrijpen

Het laatste en misschien wel belangrijkste punt: een diagnose is geen keihard bewijs van "er zit iets fout in je brein". Het is meer een manier om iemands ervaring te beschrijven en die ervaring hangt sterk af van de omgeving waarin iemand leeft.

Dat is precies de kern van neurodiversiteit. Veel van de problemen die mensen met ADHD of autisme ervaren, komen niet zomaar uit hun brein zelf, maar ontstaan doordat de wereld is ingericht voor mensen zónder die eigenschappen. Een klaslokaal vol prikkels of een kantoor zonder rustige plek maakt het leven soms zwaarder dan het brein zelf. Begrijpen betekent dan luisteren naar wat iemand zelf nodig heeft, in plaats van van bovenaf te bepalen wat er "mis" is.

Geen zwart-wit verhaal

Dit betekent niet dat we nooit meer mogen behandelen of dat iedereen zijn ADHD of autisme als iets moois moet zien. Sommige mensen ervaren juist heel veel last van hun brein en willen daar graag hulp bij en dat verdient net zo veel ruimte. Sommige mensen vinden het zelfs een beetje ongemakkelijk als hun zware klachten worden weggezet als "gewoon anders zijn", terwijl ze dagelijks vastlopen.

De boodschap is dan ook vooral dat er meerdere, wetenschappelijk goed onderbouwde manieren zijn om naar een ander brein te kijken en dat neurodiversiteit daar mooi bij aansluit. Van hokjes naar een schuifje. Van één geheime oorzaak naar een heleboel dingen die samenhangen. Van gemiddelden naar het verhaal van één persoon. En van alleen maar verklaren naar ook echt begrijpen.